Skurcze mięśni u sportowców: przyczyny i związek z obciążeniem oraz farmakologią

Nagły bolesny skurcz mięśnia łydki na ostatnich kilometrach maratonu lub podczas ciężkiej serii jest znany niemal każdemu, kto trenuje na poważnie. Długo skurcze tłumaczono jedynie «niedoborem soli», jednak współczesne dane pokazują bardziej złożony obraz. Redakcja przeanalizowała, co naprawdę wyzwala skurcze podczas wysiłku, czym różnią się od skurczów nocnych i jakie leki oraz suplementy mogą zwiększać ich ryzyko.

Czym są skurcze związane z wysiłkiem

W medycynie sportowej używa się terminu «skurcze mięśni związane z wysiłkiem fizycznym» (ang. exercise-associated muscle cramps, EAMC). To bolesne, mimowolne, nagłe skurcze mięśnia szkieletowego pojawiające się podczas treningu lub wkrótce po nim. Najczęściej cierpią mięśnie dwustawowe: łydki, tylnej strony uda, czworogłowy, rzadziej — mięśnie stopy i dłoni.

Charakterystyczną cechą takich skurczów jest związek z konkretnym mięśniem, który przez długi czas pracował w pozycji skróconej. Skurcz zwykle trwa od kilku sekund do kilku minut i ustaje po biernym rozciągnięciu. Po epizodzie mięsień może pozostawać tkliwy, a w kolejnych dniach — bolesny, jak po intensywnym treningu.

Skurcze często zdarzają się w dyscyplinach wytrzymałościowych: maratonie, triatlonie, kolarstwie, piłce nożnej, tenisie. Nie są jednak rzadkością i w dyscyplinach siłowych — zwłaszcza na etapie «redukcji», gdy łączą się deficyt kalorii, ograniczenie płynów i przyjmowanie szeregu preparatów. Właśnie to połączenie czyni temat ważnym dla redakcji.

Ważne jest odróżnianie EAMC od nocnych skurczów nóg, które pojawiają się w spoczynku, często u osób starszych, oraz od skurczów będących objawem chorób neurologicznych czy metabolicznych. Mechanizmy tych stanów częściowo się pokrywają, ale podejścia do profilaktyki są różne.

Dwie główne teorie: elektrolity kontra zmęczenie nerwowo-mięśniowe

Klasyczna teoria «elektrolitowo-odwodnieniowa» wyrosła z obserwacji robotników pracujących w upale i masowo tracących pot. Logika jest prosta: z potem ubywa sodu i płynów, zmienia się objętość przestrzeni międzykomórkowej, a zakończenia nerwowe stają się bardziej pobudliwe. Teoria ta wciąż jest popularna wśród sportowców i producentów napojów.

Jednak prospektywne badania maratończyków i triatlonistów, w tym prace grupy Schwellnusa (Schwellnus), nie wykazały istotnej różnicy w poziomie sodu w osoczu czy stopniu odwodnienia między tymi, którzy mieli skurcze, a tymi, którzy ich nie mieli. Za to sportowcy ze skurczami częściej biegli szybciej niż w swoim zwykłym tempie lub mieli skurcze w wywiadzie.

Stąd pojawiła się teoria «nerwowo-mięśniowa». Według niej zmęczenie zaburza równowagę między pobudzeniem z wrzecion mięśniowych a hamowaniem z narządów ścięgnistych Golgiego. Motoneurony alfa rdzenia kręgowego otrzymują nadmiar sygnałów pobudzających i «zacinają się» w trybie ciągłego wyładowania. Właśnie dlatego bierne rozciąganie, które aktywuje narządy Golgiego, tak szybko usuwa skurcz.

Współczesny konsensus polega na tym, że oba mechanizmy się nie wykluczają. Zmęczenie nerwowo-mięśniowe jest najprawdopodobniej główną przyczyną większości skurczów podczas wysiłku, a znaczne straty płynów i sodu mogą obniżać próg ich wystąpienia u niektórych osób — na przykład u «osób słono się pocących», które gubią z potem dużo sodu.

Treningowe czynniki ryzyka

Najbardziej konsekwentnie w badaniach ze skurczami wiążą się oznaki wskazujące na przeciążenie: intensywność wyższa niż zwykle, czas trwania dłuższy niż ten, do którego sportowiec jest zaadaptowany, niedostateczny sen i regeneracja przed startem. Skurcze częściej pojawiają się w drugiej połowie zawodów, gdy zmęczenie się kumuluje.

Istotnym predyktorem są wcześniejsze epizody skurczów. Jeśli sportowiec miał już skurcze, prawdopodobieństwo ich powtórzenia w analogicznych warunkach jest wyższe. Może to odzwierciedlać zarówno indywidualną skłonność układu nerwowego, jak i powtarzanie tych samych błędów w przygotowaniu.

• gwałtowne zwiększenie objętości lub intensywności treningów;
• start w tempie wyższym niż rzeczywiste przygotowanie;
• trening w upale bez adaptacji;
• długotrwały deficyt kalorii i węglowodanów podczas «redukcji»;
• niedobór snu i stres psychiczny przed zawodami;
• skrócone, słabo rozciągnięte mięśnie oraz praca w skróconym zakresie ruchu.

Osobno warto wspomnieć o odżywianiu. Diety niskowęglowodanowe zmniejszają zapasy glikogenu, przyspieszając zmęczenie, a gwałtowne ograniczenie soli w połączeniu z obfitym poceniem może obniżać próg skurczów u osób podatnych. Kulturyści przed wyjściem na scenę niejednokrotnie jednocześnie ograniczają wodę, sól i kalorie — to klasyczny scenariusz dla skurczów uogólnionych.

Wreszcie znaczenie ma specjalizacja: u kolarzy częściej dochodzi do skurczu mięśnia czworogłowego, u biegaczy — mięśnia łydki, u pływaków — mięśni stopy. Prawidłowości te dobrze zgadzają się z teorią nerwowo-mięśniową: cierpią właśnie te mięśnie, które najbardziej się męczą.

Farmakologia i suplementy wpływające na skurcze

Szereg leków ma skurcze mięśni wśród znanych działań niepożądanych. Dla sportowców jest to szczególnie istotne, bo część tych substancji stosuje się zarówno w leczeniu, jak i w celach pozamedycznych. Poniżej — uogólnienie z ulotek leków i literatury przeglądowej.

Na szczególną uwagę zasługują diuretyki. W sporcie stosuje się je do szybkiej utraty wagi lub maskowania innych substancji i właśnie dlatego znajdują się na Liście zabronionej WADA. Gwałtowny spadek potasu i magnezu może objawiać się nie tylko skurczami, ale i niebezpiecznymi zaburzeniami rytmu serca — dlatego samodzielne stosowanie diuretyków redakcja ocenia jako poważne ryzyko.

Klenbuterol i inni agoniści receptorów beta-2 powodują redystrybucję potasu do komórek. U użytkowników nierzadko opisuje się drżenie, tachykardię i bolesne skurcze. Objawy te nie są «oznaką działania», lecz sygnałem zaburzenia elektrolitowego, które wymaga oceny medycznej.

Co do kreatyny istnieje utrwalony mit, że «wywołuje skurcze». Kontrolowane obserwacje studentów-piłkarzy (Greenwood i wsp., 2003) nie wykazały wzrostu częstości skurczów czy urazów, a stanowisko ISSN (2017) nie zalicza skurczów do udowodnionych działań niepożądanych kreatyny. Magnez też często uważa się za środek uniwersalny, ale przegląd Cochrane (2020) nie potwierdził jego skuteczności dla typowych skurczów u dorosłych niezwiązanych z ciążą.

Kiedy skurcz jest oznaką innego problemu

Pojedyncze skurcze po wyczerpującym treningu zwykle nie są powodem do niepokoju. Są jednak sytuacje, gdy skurcz to tylko «wierzchołek góry lodowej». Częste skurcze w spoczynku, podczas lekkiej aktywności lub w kilku grupach mięśni jednocześnie wymagają badania.

Do możliwych przyczyn należą zaburzenia funkcji tarczycy, choroby nerek, cukrzyca, niedobór wapnia lub magnezu, uszkodzenie nerwów obwodowych, a także rzadkie miopatie metaboliczne. Lekarz może zlecić badania elektrolitów, kinazy kreatynowej, TSH, glukozy i funkcji nerek.

Niebezpieczną oznaką jest połączenie skurczów z silnym bólem mięśni, obrzękiem i ciemnieniem moczu — tak może objawiać się rabdomioliza. Uogólnione skurcze na tle splątania, nudności i bólu głowy podczas długiego startu mogą świadczyć o hiponatremii związanej z nadmiernym spożyciem wody. Oba stany wymagają pomocy w trybie nagłym.

Warto też zwrócić się do lekarza, jeśli skurcze pojawiły się po rozpoczęciu nowego leku — na przykład statyny czy diuretyku przepisanego w leczeniu. Odstawiać czy zmieniać taką terapię samodzielnie nie wolno: tę decyzję podejmuje lekarz.

Wnioski redakcji

Skurcze podczas wysiłku to przeważnie wynik zmęczenia nerwowo-mięśniowego, a nie tylko «niedoboru soli». Najważniejsze czynniki ryzyka to intensywność wyższa niż poziom przygotowania, niedostateczna regeneracja i wcześniejsze epizody.

Odwodnienie i utrata elektrolitów mogą obniżać próg skurczów u części sportowców, a diuretyki, agoniści receptorów beta-2, insulina, statyny i stymulanty mogą prowokować skurcze przez zaburzenie równowagi elektrolitowej lub bezpośredni wpływ na mięśnie.

Kreatyna według dostępnych danych nie zwiększa częstości skurczów, a magnezu nie należy uważać za rozwiązanie uniwersalne. Częste lub nietypowe skurcze, zwłaszcza z ciemnieniem moczu czy splątaniem, to powód, aby natychmiast zwrócić się po pomoc medyczną.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o profilaktyce i diagnostyce skurczów, o rabdomiolizie u sportowców oraz o roli sodu i potasu w nawodnieniu.

Bibliografia

1. Schwellnus MP. Cause of exercise associated muscle cramps (EAMC) — altered neuromuscular control, dehydration or electrolyte depletion? Br J Sports Med. 2009;43(6):401–408.
2. Schwellnus MP, Derman EW, Noakes TD. Aetiology of skeletal muscle "cramps" during exercise: a novel hypothesis. J Sports Sci. 1997;15(3):277–285.
3. Garrison SR, Korownyk CS, Kolber MR, et al. Magnesium for skeletal muscle cramps. Cochrane Database Syst Rev. 2020;(9):CD009402.
4. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18.
5. Stroes ES, Thompson PD, Corsini A, et al. Statin-associated muscle symptoms: impact on statin therapy. European Atherosclerosis Society Consensus Panel Statement. Eur Heart J. 2015;36(17):1012–1022.
6. Sawka MN, Burke LM, Eichner ER, et al. American College of Sports Medicine position stand. Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(2):377–390.
7. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard. Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.