Skutki uboczne Spiruliny

Spirulinę często przedstawia się jako «superfood» bez żadnych wad. W rzeczywistości profil bezpieczeństwa tej cyjanobakterii jest ogólnie korzystny, ale reakcje niepożądane istnieją — i większość z nich wiąże się nie tyle z samą spiruliną, ile z jakością surowca, indywidualną wrażliwością oraz łączeniem z lekami. Redakcja usystematyzowała to, co wiadomo o niepożądanych efektach z danych klinicznych i przeglądów bezpieczeństwa.

Na ile spirulina jest bezpieczna ogólnie

Spirulina (rodzajArthrospira, przede wszystkimA. platensisiA. maxima) to cyjanobakteria, którą ludzie spożywają od stuleci: znane są historyczne świadectwa spożywania jej w pobliżu jeziora Czad w Afryce oraz w dolinie Meksyku. Długie doświadczenie stosowania w żywności nie jest dowodem absolutnego bezpieczeństwa, ale świadczy, że w normalnych warunkach poważne efekty toksyczne zdarzają się rzadko.

Najgruntowniejszą ocenę bezpieczeństwa przeprowadziła Farmakopea USA (USP) w 2011 roku. Eksperci przeanalizowali badania kliniczne, doniesienia o reakcjach niepożądanych oraz dane toksykologiczne u zwierząt i doszli do wniosku, że sama spirulina nie niesie poważnego ryzyka dla zdrowia, więc można dla niej opracować monografię farmakopealną z obowiązkowymi wymogami kontroli zanieczyszczeń.

Kluczowe zastrzeżenie USP dotyczyło właśnie zanieczyszczenia: cyjanobakterie hoduje się w otwartych stawach, gdzie do kultury mogą przedostawać się inne algi produkujące toksyny, a także metale ciężkie z wody czy gleby. Dlatego pytanie «czy spirulina jest bezpieczna» praktycznie zawsze sprowadza się do pytania «czy bezpieczna jest konkretna partia konkretnego producenta».

W badaniach klinicznych, w których uczestnicy otrzymywali spirulinę w ilości kilku gramów na dobę przez tygodnie i miesiące, częstość działań niepożądanych była ogólnie niska i przeważnie ograniczała się do lekkich dolegliwości żołądkowo-jelitowych. Przeglądy systematyczne, w tym Karkos i wsp. (2011), nie wykazały sygnałów poważnej toksyczności przy standardowych dawkach.

Najczęstsze reakcje niepożądane

Najczęstsza grupa efektów niepożądanych to dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Spirulina zawiera dużo białka i pigmentów, a także specyficzny zapach i smak, dlatego w pierwszych dniach przyjmowania niektórzy ludzie odnotowują nudności, wzdęcia, zmiany wypróżnień lub lekki dyskomfort w brzuchu. Zwykle te objawy ustępują same lub przy zmniejszeniu porcji.

Charakterystyczna i całkowicie nieszkodliwa cecha to zmiana koloru kału na ciemnozielony z powodu chlorofilu i fikocyjaniny. Nie jest to oznaka krwawienia ani problemów z wątrobą, ale ludzi, którzy nie wiedzą o tym efekcie, czasem to przeraża.

Druga grupa to odczucia ogólne: ból głowy, lekkie zawroty głowy, uczucie «ciężkości» w pierwszych dniach przyjmowania. Nie ma wiarygodnych danych o mechanizmie takich dolegliwości, a popularne wyjaśnienia w rodzaju «kryzysu detoksykacyjnego» nie mają podstaw naukowych. Jeśli objawy są uporczywe, logiczniej jest przerwać przyjmowanie, niż je «przetrzymywać».

Poniżej podano zbiorczą tabelę reakcji opisanych w literaturze. Częstość redakcja podaje jakościowo, ponieważ dokładne odsetki różnią się między badaniami i zależą od dawki, formy oraz populacji.

Alergia i reakcje immunologiczne

Jak każdy produkt białkowy, spirulina może wywoływać alergię. Opisano przypadki pokrzywki, świądu, a nawet anafilaksji po spożyciu suplementów z cyjanobakteriami. Wśród potencjalnych alergenów rozważa się fikocyjaninę i inne białka. Osoby z obciążonym wywiadem alergologicznym powinny zaczynać od małej porcji i pamiętać o możliwej nadwrażliwości krzyżowej.

Odrębny temat to właściwości immunostymulujące. W pracach laboratoryjnych i części klinicznych spirulina nasilała aktywność komórek NK i produkcję cytokin. Dla osoby zdrowej jest to neutralne lub nawet pożądane, ale dla pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi sytuacja jest inna.

Lee i Werth (2004) opisali pacjentów, u których zaostrzenie autoimmunologicznych chorób skóry (zapalenia skórno-mięśniowego, pęcherzycy) zbiegło się w czasie z przyjmowaniem suplementów immunostymulujących, w tym spiruliny i chlorelli. Związku przyczynowo-skutkowego w takich seriach przypadków udowodnić nie można, ale to wystarczający sygnał do ostrożności.

Praktyczny wniosek redakcji jest prosty: jeśli zdiagnozowano u ciebie toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane, łuszczycę lub inną chorobę autoimmunologiczną, a także jeśli przyjmujesz leki immunosupresyjne, decyzję o przyjmowaniu spiruliny należy podejmować wspólnie z lekarzem prowadzącym.

Zanieczyszczenie: mikrocystyny, metale, bakterie

Najpoważniejsze ryzyko związane ze spiruliną dotyczy w literaturze nie samejArthrospira, lecz domieszek. Spirulina nie należy do typowych producentów mikrocystyn, jednak przy hodowli w otwartych zbiornikach do kultury mogą przedostawać się toksyczne cyjanobakterie, na przykładMicrocystis.

Mikrocystyny to hepatotoksyny, które hamują fosfatazy w komórkach wątroby. Badanie Gilroya i wsp. (2000) w Oregonie wykryło je w znacznej części produktów z niebiesko-zielonych alg, głównie zAphanizomenon flos-aquae. Później Roy-Lachapelle i wsp. (2017) analizowali różne suplementy z alg i również znajdowali cyjanotoksyny w części próbek, choć produkty ze spiruliną były zanieczyszczone rzadziej.

Drugi typ zanieczyszczenia to metale ciężkie: ołów, kadm, rtęć, arsen. Mikroalgi aktywnie wiążą metale ze środowiska, dlatego jakość wody i nawozów jest krytycznie ważna. Trzeci to mikrobiologiczny: naruszenie warunków suszenia i przechowywania może prowadzić do wzrostu bakterii i pleśni.

Właśnie z możliwym zanieczyszczeniem wiąże się pojedyncze opisy poważnych reakcji: hepatotoksyczności (Iwasa i wsp., 2002) oraz rabdomiolizy (Mazokopakis i wsp., 2008). W obu przypadkach autorzy nie mogli jednoznacznie oddzielić działania spiruliny od domieszek, ale takie doniesienia przypominają, że «naturalny» nie znaczy «bezpieczny domyślnie».

Interakcje i jak zminimalizować ryzyko

Spirulina zawiera zauważalną ilość witaminy K, choć mniejszą niż zielone warzywa liściaste czy chlorella. Dla osób przyjmujących warfarynę lub inne antagonisty witaminy K wszelkie regularne zmiany diety wpływające na podaż tej witaminy mogą zmieniać INR. Dlatego przyjmowanie warto uzgodnić z lekarzem i kontrolować wskaźniki krzepnięcia.

Teoretycznie efekt immunostymulujący może kolidować z terapią immunosupresyjną (po przeszczepie, w stanach autoimmunologicznych). Spirulina zawiera też fenyloalaninę, dlatego jest przeciwwskazana osobom z fenyloketonurią. Wysoka zawartość białka i puryn wymaga ostrożności przy dnie moczanowej i ciężkiej niewydolności nerek.

Aby zmniejszyć ryzyko, redakcja zaleca przestrzeganie kilku prostych zasad:

• wybierać produkty z certyfikatem analizy (CoA) na mikrocystyny, metale ciężkie i mikrobiologię;
• preferować producentów pracujących zgodnie ze standardami GMP i przechodzących niezależne testy;
• zaczynać od niewielkiej porcji (1–2 g na dobę) i zwiększać stopniowo;
• przerwać przyjmowanie przy pojawieniu się wysypki, bólu w prawym podżebrzu, ciemnego moczu lub silnego osłabienia mięśni;
• nie łączyć z lekami przeciwzakrzepowymi i immunosupresyjnymi bez uzgodnienia z lekarzem.

Środki te nie gwarantują stuprocentowego bezpieczeństwa, ale istotnie zmniejszają prawdopodobieństwo najpoważniejszych scenariuszy opisanych w literaturze.

Wnioski redakcji

Spirulina, według danych badań klinicznych i oceny USP, ma korzystny profil bezpieczeństwa: najczęstsze działania niepożądane to lekkie dolegliwości żołądkowo-jelitowe i zmiana koloru kału.

Realne poważne ryzyko wiąże się głównie z jakością surowca — zanieczyszczeniem mikrocystynami, metalami ciężkimi czy mikroorganizmami. Dlatego wybór sprawdzonego producenta jest ważniejszy niż marketingowe obietnice na etykiecie.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobami autoimmunologicznymi, fenyloketonurią, dną moczanową oraz ci, którzy przyjmują leki przeciwzakrzepowe lub immunosupresyjne.

Jeśli temat cię interesuje, polecamy również przeczytać nasze materiały «Komu nie wolno przyjmować spiruliny», «Spirulina: formy i którą wybrać» oraz «Skutki uboczne chlorelli».

Bibliografia

1. Marles RJ, Barrett ML, Barnes J, et al. United States Pharmacopeia safety evaluation of Spirulina. Crit Rev Food Sci Nutr. 2011;51(7):593–604.
2. Karkos PD, Leong SC, Karkos CD, Sivaji N, Assimakopoulos DA. Spirulina in clinical practice: evidence-based human applications. Evid Based Complement Alternat Med. 2011;2011:531053.
3. Gilroy DJ, Kauffman KW, Hall RA, Huang X, Chu FS. Assessing potential health risks from microcystin toxins in blue-green algae dietary supplements. Environ Health Perspect. 2000;108(5):435–439.
4. Roy-Lachapelle A, Solliec M, Bouchard MF, Sauvé S. Detection of cyanotoxins in algae dietary supplements. Toxins (Basel). 2017;9(3):76.
5. Lee AN, Werth VP. Activation of autoimmunity following use of immunostimulatory herbal supplements. Arch Dermatol. 2004;140(6):723–727.
6. Iwasa M, Yamamoto M, Tanaka Y, Kaito M, Adachi Y. Spirulina-associated hepatotoxicity. Am J Gastroenterol. 2002;97(12):3212–3213.
7. Mazokopakis EE, Karefilakis CM, Tsartsalis AN, Milkas AN, Ganotakis ES. Acute rhabdomyolysis caused by Spirulina (Arthrospira platensis). Phytomedicine. 2008;15(6–7):525–527.